Clairvoyance

23 oktober 2021, de sfeervolle Leuvense Schouwburg. Hier wacht een inspirerende lezing op het snijpunt van wetenschap, sterrenkunde, kunst en filosofie.  Een van de sprekers is Professor Heino Falcke, hoogleraar astrofysica en tevens diegene die in 2019 het wereldnieuws haalde door de allereerste foto van een zwart gat wereldkundig te maken.  Een keerpunt in de sterrenkunde, want ook al werd het bestaan van zwarte gaten al veel langer theoretisch aangetoond, tot in 2019 was niemand er ooit in geslaagd dat ook visueel te bewijzen.

De beroemde foto toont ons volgens Prof. Falcke het einde van ruimte en tijd.  Hij vertelt dat wie plots oog in oog staat met het einde van ruimte en tijd, niet omheen de complementaire vraag kan.  Als een zwart gat het einde van ruimte en tijd is, wat is dan het begin?  Professor Georges Lemaître was in 1931 de Belgische grondlegger van The Big Bang Theory, de theorie die aantoont dat alles in ons universum zijn oorsprong kent in de oerknal. “Maar wat gebeurt er dan voor de oerknal?” filosofeert Prof. Falcke.  “Wie of wat bezorgt ons een oeratoom en wie of wat ontsteekt het spreekwoordelijk lont dat tot de oerknal leidt?”  Dat weet niemand. Het is duidelijk dat deze lezing veel open vragen brengt en weinig antwoorden.  Het is een uitnodiging tot denken.  Tot nadenken.  Na-denken.  Het is het soort denken dat als vanzelf begint na het bijwonen van een (kunst-)voorstelling als deze. 

Kan elk moment van verwondering stof tot nadenken geven? En is verwondering niet potentieel overal?

Zo had ik het voorrecht om van 2016 tot 2020 sporadisch te vliegen met een Airbus A320 die in een speciaal kleurenschema geschilderd was.  Een vliegend eerbetoon aan de Belgische surrealistische kunstschilder René Magritte.  Ik vond dit vliegend canvas oogverblindend. Het prachtig blauw kleurenpalet was als een camouflagepak dat tijdens hoge vluchten versmolt met een staalblauwe hemel. Aan de voorkant van het vliegtuig was een replica te zien van het schilderij “Clairvoyance” (1936).  Volgens de gangbare verklaring uit de kunstwereld is dit werk een zelfportret van de schilder Magritte, die een ei bekijkt en vervolgens een vogel schildert.  De schilder ziet de mogelijke toekomst: Magritte is clairvoyant oftewel helderziend… hence de titel van het werk: “Clairvoyance”.

Maar is dat zo?  Geloof ik dat?  Wat zie ik zelf?  Wat wens ik zelf te geloven, waar brengt mijn verbeelding mij?  Welke andere mogelijkheden zijn er?

Misschien ziet de schilder niet de toekomst maar wel het verleden.  Ziet hij de vogel die het ei heeft gelegd.  “Wie was er eerst, de vogel of het ei?” als variante-spielerei op de vraag “Wie was er eerst, de kip of het ei?” Surrealisme wordt gekenmerkt door absurdistische taferelen, vervreemdende gevoelens en raadselachtige combinaties. Als ik mijn initiële rationele reflex overstijg richting de verbeelding, zijn er misschien nog andere mogelijkheden te vinden.  Zien we noch verleden noch toekomst maar zien we bv. het ei van een schildpad op een strand, met daarboven een verwarde vogel die vruchteloos het ei wil uitbroeden.  Of zien we een waardvogel, die het bastaard-ei van een koekoek in zijn nest vindt? Of…

Er is zoveel meer mogelijk dan die ene logische verklaring.  Het beeld van de schilder die de toekomst ziet, is het meest plausibele beeld.  Maar daarom is het nog niet waar.  Is het niet per se de absolute waarheid.

“Hoed u voor mensen met veel antwoorden en weinig vragen”, zei Voltaire. Zou dat waar zijn?