Wetenschap. Wat we al dan niet met zekerheid weten. Wat systematisch onderzocht wordt, controleerbaar is en bewezen wordt met feiten.
Wat heeft gezond verstand met feiten en bewijzen te maken? Wat is gezond verstand? In welke context plaatst men gezond verstand? Bedoelt men letterlijk een fysiek niet-ziek brein? Of is het een metafoor voor logisch nadenken en wijze beslissingen? Bij de vraag “is gezond verstand een hulpmiddel voor het begrijpen van de wetenschap of is het een valkuil” ga ik uit van de metafoor.
Mijn mening vertrekt vanuit mijn referentiekader. Als lijnpiloot word ik geacht notie te hebben van wetenschappen zoals fysica en wiskunde. Deze wetenschappelijke kennis stelt mij in staat om het gedrag van een vliegtuig te begrijpen, te voorspellen en indien nodig te corrigeren.
Gezond verstand kan in mijn vak soms een valkuil zijn. Op sommige momenten moet een piloot blind vertrouwen op de wetenschap. Zo is het wetenschappelijk bewezen dat een vleugel geen opwaartse draagkracht meer levert wanneer deze zich in een stall (overtrek)situatie bevindt. Het vliegtuig zal wellicht in een ongecontroleerde duikvlucht terechtkomen en zal vervolgens neerstorten indien die situatie niet wordt gecorrigeerd. Eenieder met gezond verstand wil op dat moment aan de stuurknuppel trekken om de duikvlucht te stoppen. Maar dat zal de situatie alleen maar erger maken. De oorzaak van de stall is namelijk een te hoge Angle of Attack (invalshoek), de aërodynamische benaming voor de hoek tussen de vleugelkoorde en de ongestoorde luchtstroming. De enige correcte manier om het vliegtuig te behoeden voor een crash, is de stuurknuppel in een neutrale positie brengen of er zelfs even op duwen (in plaats van instinctief trekken) om zodoende die te hoge Angle of Attack te verkleinen. Dit weten we door studie van de aërodynamica en door wetenschappelijk onderzoek in ondermeer windtunnels. In een situatie van stall is het voor een piloot primordiaal om zonder verder nadenken te vertrouwen op de wetenschap. Wanneer het gezond verstand hier de bovenhand neemt, zal het de wetenschap in twijfel trekken met mogelijk een vliegtuigcrash als gevolg. Het gezond verstand als letterlijke val-kuil.
Maar is dat altijd zo? Kan gezond verstand dan nooit een hulpmiddel zijn? Volgens mij wel.
Vliegtuigbouwers tonen aan door middel van testvluchten en simulaties dat hun vliegtuig met een welbepaald defect onderdeel, veilig kan vliegen gedurende een vooraf gedefinieerde tijdspanne. Hiervoor bestaat per vliegtuigtype een gedetailleerd document (een zogenaamde MEL, Minimum Equipment List) waarin de piloot acceptabele defecten kan raadplegen, samen met de eventueel te volgen aangepaste vluchtprocedures. Zo kan het bv. zijn dat tijdelijk en onder welbepaalde omstandigheden een deel van de spoilers (hulpmiddelen die de luchtstroom over de vleugels verstoren, o.a. na de landing) defect mag zijn, of een deel van het vleugel anti-ijs systeem, of een van de boordradio’s enzovoort.
Zulk document of handboek behandelt echter singuliere defecten. Het betekent dat een specifiek onderdeel niet per se intact hoeft te zijn voor een veilig vluchtverloop. Er wordt echter geen rekening gehouden met meervoudige defecten. Het is statistisch gezien veel te omslachtig (wellicht zelfs onmogelijk) om een werkbaar document te maken met álle mogelijke gecombineerde defecten van álle mogelijke onderdelen onder álle mogelijke omstandigheden.
Ter illustratie: ook al mag volgens de wetenschap elk voornoemd apart onderdeel defect zijn, het betekent daarom niet dat het aangewezen is om te vliegen met de combinatie van een defect aan de spoilers én een defect aan het vleugel anti-ijs systeem én een defect aan een van de boordradio’s. Zeker niet op een dag wanneer het onophoudelijk sneeuwt, de bestemming een geïsoleerde luchthaven aan de poolcirkel is en er slechts één korte landingsbaan wacht. Misschien kan die combinatie van defecten wél op een zomerse droge dag, voor een korte vlucht met bestemming Amsterdam, waar meerdere lange landingsbanen ter beschikking zijn en waar voldoende communicatie met de luchtverkeersleiding mogelijk is via alternatieve middelen. Een helikopterview als oplossing voor het vliegtuig…; Gecombineerde defecten zullen moeten beoordeeld worden in de context van dat specifieke ogenblik, met het gezond verstand van de piloot. Sterker nog, het is wellicht uitsluitend via de combinatie van de wetenschappelijke achtergrondkennis en het gezond verstand van de piloot, dat er überhaupt een veilige, verstandige beslissing zal genomen worden.
Zoals te verwachten valt, is het antwoord op de initiële vraag niet simpel.
“Is gezond verstand een hulpmiddel voor het begrijpen van de wetenschap of is het een valkuil?”
Volgens mij hebben we zowel gezond verstand als wetenschap nodig voor het nemen van logische doch genuanceerde, wijze beslissingen. Ik pleit voor gezond wetenschappelijk verstand.
Dit stuk werd beoordeeld door juryleden Jim Jansen (hoofdredacteur New Scientist), Rennie Rijpma (hoofdredacteur AD) en Corina de Boer (PA van Prof. dr. Robbert Dijkgraaf) in het kader van de Robbert Dijkgraaf Essayprijs 2021.
Carolien Libbrecht 